Τι συμβαίνει με την αφλατοξίνη

Τα τελευταία χρόνια, η μούχλα και οι τοξίνες που παράγει έχουν μπει στο προσκήνιο της δημόσιας συζήτησης, συχνά με υπερβολές και αμφίβολες διαγνωστικές μεθόδους. Το λεγόμενο «σύνδρομο τοξικής μούχλας», για παράδειγμα, έχει προκαλέσει ανησυχία σε πολύ κόσμο στις ΗΠΑ, κυρίως λόγω αμφιλεγόμενων τεστ και εταιρειών που προωθούν διαγνωστικές υπηρεσίες, εξετάζοντας ούρα και αίμα ανθρώπων. Αυτά τα τεστ συχνά διασπείρουν παραπληροφόρηση και προκαλούν άσκοπα έξοδα σε ανθρώπους που απλώς αναζητούν να καθησυχαστούν.

Σε αντίθεση με το ασαφές «σύνδρομο τοξικής μούχλας», οι μυκοτοξίνες στα τρόφιμα αποτελούν πραγματικό και μετρήσιμο κίνδυνο για την υγεία. Μεταξύ αυτών, η αφλατοξίνη ξεχωρίζει για την αποδεδειγμένα καρκινογόνο δράση της, ιδιαίτερα σε σχέση με τον καρκίνο του ήπατος. Τι, όμως, γνωρίζουμε για την αφλατοξίνη, πώς επηρεάζει την υγεία και τι σημαίνει για την καθημερινή διατροφή, τόσο στις αναπτυγμένες όσο και στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες;

Η αλήθεια για τις μυκοτοξίνες και την αφλατοξίνη στα τρόφιμα
Η μόλυνση τροφίμων από μύκητες και οι τοξίνες τους (μυκοτοξίνες) είναι πραγματικό πρόβλημα δημόσιας υγείας. Υπάρχουν εκατοντάδες τύποι μυκοτοξινών, αλλά μόνο η αφλατοξίνη έχει αποδεδειγμένα καρκινογόνο δράση στον άνθρωπο. Η ωχρατοξίνη είναι πιθανώς καρκινογόνος, αλλά η αφλατοξίνη προκαλεί σίγουρα καρκίνο και είναι από τις πιο ισχυρές γνωστές καρκινογόνες ουσίες. Υπολογίζεται, μάλιστα, ότι περίπου το 1/5 των περιπτώσεων καρκίνου του ήπατος μπορεί να οφείλεται σε αφλατοξίνες (αριθμός που ισχύει κυρίως για περιοχές με υψηλή έκθεση, π.χ. Αφρική ή Ασία). Ο καρκίνος του ήπατος είναι μια από τις πιο θανατηφόρες μορφές καρκίνου και η θνησιμότητα έρχεται γρήγορα μετά τη διάγνωση. Μόλις η αφλατοξίνη μπει στα τρόφιμα ή στα προϊόντα ζώων (κρέας, γάλα, αυγά), δεν υπάρχει τρόπος να αφαιρεθεί, ούτε το μαγείρεμα βοηθά.

Πώς μπορούμε να προλάβουμε το κακό;
Η λύση είναι η πρόληψη, κάτι που γίνεται εδώ και δεκαετίες στις ΗΠΑ -οι εταιρείες κάνουν συνεχώς δειγματοληψίες για αφλατοξίνες, με ζημιές σχεδόν 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων κάθε χρόνο. Στην Ελλάδα γίνονται έλεγχοι για αφλατοξίνες στο πλαίσιο του συστήματος ασφάλειας τροφίμων που εφαρμόζει την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Ο ΕΦΕΤ συντονίζει δειγματοληψίες και αναλύσεις σε τρόφιμα και ζωοτροφές που είναι επιρρεπή σε μούχλα, όπως ξηρούς καρπούς, δημητριακά και γάλα, και επιβάλλει αποσύρσεις όταν εντοπίζονται υπερβάσεις. Η παρακολούθηση αυτή βασίζεται στους κοινούς κανόνες της ΕΕ, οι οποίοι καθορίζουν μέγιστα επιτρεπτά όρια, μεθόδους δειγματοληψίας και ανάλυσης, και εφαρμόζεται τόσο σε εγχώρια όσο και σε εισαγόμενα προϊόντα. Στην πράξη, έχουν καταγραφεί περιπτώσεις κατάσχεσης φορτίων με υψηλά επίπεδα αφλατοξίνης πριν διατεθούν στην αγορά, ενώ επίσημες επιστημονικές μελέτες επιβεβαιώνουν την παρακολούθηση σε τρόφιμα όπως το γάλα και οι ξηροί καρποί. Για τον καταναλωτή, αυτό σημαίνει ότι η έκθεση σε αφλατοξίνες στην Ελλάδα παραμένει σε επίπεδα που θεωρούνται ασφαλή, χωρίς να απαιτούνται επιπλέον ατομικοί έλεγχοι.

Σε λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες, όπως στην Αφρική, η αφλατοξίνη παραμένει σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας, καθώς οι αγρότες δεν μπορούν να πετάνε μολυσμένες καλλιέργειες. Εκεί ο καρκίνος του ήπατος είναι έως και 30 φορές πιο συχνός, ενώ στις ΗΠΑ και την Ευρώπη δεν αποτελεί μεγάλο ζήτημα.

Κατανάλωση τροφίμων και ατομικός κίνδυνος
Στις χώρες με αυστηρούς ελέγχους τροφίμων, όπως οι ΗΠΑ και η Ευρώπη, η έκθεση σε αφλατοξίνες είναι πολύ χαμηλή και μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό ανθρώπων γύρω στο 1% έχει ανιχνεύσιμα επίπεδα στο αίμα του. Ορισμένα τρόφιμα, όπως φιστίκια, αμύγδαλα ή σύκα, μπορεί σε σπάνιες περιπτώσεις να περιέχουν υψηλότερα επίπεδα, συνήθως για εξαγωγή και όχι για κατανάλωση τοπικά -τα αποξηραμένα σύκα είναι λίγο πιο ευάλωτα, επειδή αφήνονται να ωριμάσουν και να αποξηραθούν πάνω στο δέντρο. Αν κάποιος ανήκει στο μικρό ποσοστό με ανιχνεύσιμη αφλατοξίνη και καταναλώνει πολλά αποξηραμένα σύκα, μπορεί να υπάρχει κάποιος κίνδυνος – αλλά προς το παρόν αυτό δεν έχει επιβεβαιωθεί.

Από την άλλη, οι ξηροί καρποί είναι πολύτιμοι για την καρδιά και την υγεία γενικά και τα οφέλη τους ξεπερνούν κατά πολύ τον πολύ μικρό κίνδυνο από αφλατοξίνες: βοηθούν στη μείωση του κινδύνου για εγκεφαλικά και εμφράγματα και μπορούν να γίνουν ένα ασφαλές και θρεπτικό κομμάτι της καθημερινής διατροφής.

Εν ολίγοις, η αφλατοξίνη είναι μια σοβαρή μυκοτοξίνη, αλλά ο κίνδυνος για τον καταναλωτή στις ανεπτυγμένες χώρες παραμένει χαμηλός χάρη στους αυστηρούς ελέγχους τροφίμων και τους κανονισμούς της ΕΕ – η πρόληψη και η σωστή παρακολούθηση των τροφίμων είναι καθοριστικές για την ασφάλεια της διατροφής μας. Παράλληλα, η τακτική κατανάλωση ξηρών καρπών, παρά την πιθανή έκθεση σε αφλατοξίνη, προσφέρει σημαντικά οφέλη για την καρδιαγγειακή υγεία, υπερβαίνοντας κατά πολύ τους κινδύνους, κάτι που δεν πρέπει να ξεχνάμε. Με λίγα λόγια, η γνώση και η ισορροπία είναι το κλειδί: απολαμβάνουμε τα θρεπτικά τρόφιμα που αγαπάμε, χωρίς πανικό και με ασφάλεια.

Πηγές
https://nutritionfacts.org/blog/is-aflatoxin-a-concern/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31608429/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30766652/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27023609/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30195548/
https://www.ifpri.org/publication/aflatoxin-exposure-and-chronic-human-diseases-estimates-burden-disease/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19032973/